Tin tức về thuốc mới xuất hiện thường xuyên, thường với giọng điệu rất phấn khởi. Nhưng khoảng cách giữa một kết quả nghiên cứu ban đầu và một loại thuốc được cấp phép là rất xa, và phần lớn ứng viên không đi hết quãng đường đó. Biết các giai đoạn giúp đọc tin tức với đúng mức kỳ vọng.
Trước khi thử trên người
- Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên tế bào
- Nghiên cứu trên động vật thí nghiệm
- Đánh giá độc tính và dược động học
- Xác định liều khởi đầu an toàn cho người
- Phần lớn ứng viên bị loại ở giai đoạn này
Rất nhiều tin tức về thuốc mới thực ra là tin về kết quả ở giai đoạn này, cách một sản phẩm thực tế nhiều năm.
Giai đoạn đầu trên người
- Số người tham gia rất ít
- Thường là người tình nguyện khoẻ mạnh
- Mục tiêu chính là đánh giá an toàn và dung nạp
- Xác định khoảng liều
- Theo dõi cách thuốc được hấp thu và thải trừ
- Chưa nhằm chứng minh hiệu quả điều trị
Với một số nhóm thuốc như điều trị ung thư, giai đoạn này thực hiện trên người bệnh chứ không trên người khoẻ, vì lý do đạo đức.
Giai đoạn thăm dò hiệu quả
- Số người tham gia lớn hơn, là người mắc bệnh cần điều trị
- Bắt đầu đánh giá hiệu quả
- Tinh chỉnh liều dùng
- Tiếp tục theo dõi an toàn
- Nhiều ứng viên dừng lại ở đây
Đây là giai đoạn nhiều thuốc bộc lộ rằng hiệu quả không đủ để đi tiếp, dù các kết quả ban đầu rất hứa hẹn.
Giai đoạn khẳng định
- Số người tham gia lớn, thường ở nhiều trung tâm
- So sánh với giả dược hoặc với điều trị chuẩn hiện có
- Thiết kế ngẫu nhiên và thường là mù đôi
- Theo dõi trong thời gian đủ dài
- Đây là dữ liệu chính để xin cấp phép
So với điều trị chuẩn hiện có là phép so sánh có ý nghĩa thực tế hơn so với giả dược, vì câu hỏi thật là thuốc mới có tốt hơn cái đang dùng không.
Vì sao cần ngẫu nhiên hoá
- Phân nhóm ngẫu nhiên để hai nhóm tương đương nhau
- Tránh việc người nặng hơn dồn vào một nhóm
- Nếu không ngẫu nhiên thì khác biệt kết quả có thể do khác biệt ban đầu
- Đây là nền tảng của việc so sánh có ý nghĩa
Không ngẫu nhiên hoá thì mọi kết luận đều có thể bị giải thích bằng sự khác nhau giữa hai nhóm ngay từ đầu.
Vì sao cần làm mù
- Người biết mình dùng thuốc thật thường báo cáo cải thiện nhiều hơn
- Người đánh giá biết nhóm nào cũng dễ bị ảnh hưởng
- Làm mù ngăn cả hai chiều ảnh hưởng đó
- Mù đôi là cả người tham gia lẫn người đánh giá đều không biết
- Một số nghiên cứu không làm mù được vì tính chất can thiệp
Không phải nghiên cứu nào cũng làm mù được, và khi không làm được thì phải nêu rõ đó là hạn chế của nghiên cứu.
Đạo đức nghiên cứu
- Phải được hội đồng đạo đức phê duyệt
- Người tham gia phải được thông tin đầy đủ và tự nguyện đồng ý
- Có quyền rút khỏi nghiên cứu bất cứ lúc nào
- Có cơ chế theo dõi an toàn trong quá trình
- Nghiên cứu phải dừng nếu phát hiện nguy cơ nghiêm trọng
- Thông tin cá nhân được bảo mật
Quyền rút khỏi nghiên cứu bất cứ lúc nào mà không bị ảnh hưởng tới việc điều trị là nguyên tắc cơ bản và không thể thương lượng.
Giới hạn của dữ liệu lâm sàng
- Số người tham gia hữu hạn nên tác dụng phụ rất hiếm chưa lộ ra
- Thời gian theo dõi hữu hạn nên tác dụng dài hạn chưa rõ
- Người tham gia thường được chọn lọc, ít bệnh kèm theo
- Kết quả có thể khác khi dùng cho nhóm bệnh nhân rộng hơn
- Điều kiện nghiên cứu chặt chẽ hơn thực tế lâm sàng
Điểm thứ ba đáng lưu ý: người rất cao tuổi và người có nhiều bệnh kèm theo thường ít được đưa vào nghiên cứu, trong khi họ lại là nhóm dùng thuốc nhiều nhất.
Chỉ số trung gian và kết cục thật
- Chỉ số trung gian là các thông số đo được như huyết áp, đường huyết
- Kết cục thật là những gì người bệnh quan tâm như sống lâu hơn, ít biến chứng hơn
- Cải thiện chỉ số trung gian không luôn dẫn tới cải thiện kết cục thật
- Nghiên cứu về kết cục thật cần thời gian và quy mô lớn hơn nhiều
- Tin tức hay nhấn mạnh chỉ số trung gian vì nó có sớm hơn
Đây là phân biệt quan trọng nhất khi đọc tin tức y tế, và cũng là chỗ dễ bị hiểu sai nhất.
Sau khi thuốc được cấp phép
- Tiếp tục theo dõi qua hệ thống cảnh giác dược
- Có thể có nghiên cứu sau cấp phép theo yêu cầu
- Dữ liệu từ thực tế sử dụng bổ sung cho dữ liệu thử nghiệm
- Thông tin về thuốc được cập nhật theo thời gian
- Một số thuốc bị rút khỏi thị trường sau nhiều năm lưu hành
Việc một thuốc bị rút sau nhiều năm không có nghĩa là hệ thống thất bại. Ngược lại, nó cho thấy cơ chế theo dõi đang hoạt động.
Cách đọc một bản tin về nghiên cứu
- Nghiên cứu trên người hay trên động vật
- Bao nhiêu người tham gia
- Theo dõi trong bao lâu
- Có nhóm đối chứng không
- Đo chỉ số trung gian hay kết cục thật
- Kết quả đã được lặp lại ở nghiên cứu khác chưa
- Ai tài trợ nghiên cứu
Bảy câu hỏi này không cần kiến thức chuyên môn để đặt ra, nhưng chúng lọc được phần lớn những bản tin nói quá so với dữ liệu thật.
Vì sao quá trình này chậm
- Mỗi giai đoạn cần thời gian để thu thập đủ dữ liệu
- Theo dõi an toàn cần thời gian dài mới có ý nghĩa
- Tuyển đủ người tham gia mất nhiều tháng tới nhiều năm
- Thẩm định hồ sơ cũng cần thời gian
- Rút ngắn quá mức làm tăng nguy cơ bỏ sót vấn đề
Sự chậm chạp của quá trình này gây bực bội, nhất là với người bệnh đang chờ một liệu pháp mới. Nhưng phần lớn các quy định trong đó ra đời sau những sự cố có thật trong lịch sử ngành, và đó là lý do chúng tồn tại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải có nhóm đối chứng?
Vì nhiều bệnh tự cải thiện theo thời gian và vì niềm tin vào điều trị cũng tạo cảm giác đỡ hơn. Không có nhóm so sánh thì không biết cải thiện đến từ thuốc hay từ những yếu tố đó.
Mù đôi nghĩa là gì?
Là cả người tham gia lẫn người đánh giá đều không biết ai dùng thuốc thật, ai dùng đối chứng. Điều này ngăn kỳ vọng của hai bên ảnh hưởng tới kết quả.
Thử nghiệm xong là thuốc chắc chắn an toàn?
Không tuyệt đối. Số người tham gia hữu hạn nên tác dụng phụ rất hiếm có thể chưa xuất hiện. Đó là lý do phải theo dõi tiếp sau khi thuốc lưu hành.
Đọc tin về một nghiên cứu thì nên chú ý gì?
Nghiên cứu trên người hay trên động vật, bao nhiêu người tham gia, theo dõi bao lâu, có nhóm đối chứng không, và kết quả đo là chỉ số trung gian hay là kết cục thật sự với người bệnh.