Trong chuỗi phân phối, có một chặng mà mọi hệ thống trên thế giới đều thấy khó: chặng cuối tới những nơi xa, dân cư thưa và đường đi không thuận. Đây cũng là chặng quyết định một người ở vùng núi có tiếp cận được thuốc như người ở thành phố hay không.
Vì sao chặng cuối khó
- Quy mô nhu cầu nhỏ, phân tán
- Chi phí vận chuyển trên mỗi đơn vị rất cao
- Đường đi khó, có nơi theo mùa
- Hạ tầng điện không ổn định
- Thiếu nhân lực có chuyên môn dược
- Về mặt kinh tế thuần tuý thì không hấp dẫn
Đây là tình huống mà cơ chế thị trường tự nó không giải quyết được, vì chi phí phục vụ cao hơn khả năng chi trả của khu vực đó.
Hệ quả của việc tiếp cận kém
- Thiếu thuốc ở một số thời điểm
- Danh mục có sẵn hẹp hơn
- Người bệnh phải đi xa để lấy thuốc
- Chi phí đi lại có thể lớn hơn chi phí thuốc
- Một số người bỏ điều trị vì quá bất tiện
- Tạo khoảng cách về kết quả điều trị giữa các vùng
Chi phí đi lại lớn hơn chi phí thuốc là tình huống rất thật và nó giải thích vì sao tỷ lệ bỏ điều trị ở vùng xa thường cao hơn.
Trạm y tế xã trong chuỗi
- Là điểm cuối của chuỗi phân phối công
- Lưu trữ và cấp phát thuốc cho người dân trong địa bàn
- Thực hiện tiêm chủng và các chương trình y tế
- Cần kho và tủ lạnh đạt điều kiện
- Cần nhân lực được đào tạo về bảo quản và cấp phát
Trạm y tế xã vừa là cơ sở khám chữa bệnh vừa là mắt xích phân phối, và hai vai trò này đòi hỏi những năng lực khác nhau.
Chuỗi lạnh ở vùng xa
- Tủ lạnh cần có phương án dự phòng khi mất điện
- Một số nơi dùng thiết bị chạy năng lượng mặt trời
- Hộp giữ lạnh cho chặng cuối tới thôn bản
- Lịch cấp phát theo đợt thay vì liên tục
- Cần thiết bị theo dõi nhiệt độ và người biết đọc dữ liệu
Đây là phần tốn kém nhất và cũng là phần mà một trục trặc gây hậu quả lớn nhất, vì vắc xin hỏng thì không ai nhìn thấy.
Quản lý tồn kho ở quy mô nhỏ
- Đặt hàng ít nên chi phí mỗi lần giao cao
- Trữ nhiều thì nguy cơ hết hạn
- Trữ ít thì dễ hết giữa chừng
- Dự báo nhu cầu khó vì số lượng nhỏ và biến động
- Cần hệ thống theo dõi đơn giản mà hiệu quả
Bài toán này khó hơn ở quy mô nhỏ vì quy luật số lớn không giúp gì: một đợt dịch nhỏ cũng làm nhu cầu tăng gấp nhiều lần.
Nhân lực
- Thiếu dược sĩ và nhân viên được đào tạo về dược
- Một người thường kiêm nhiều việc
- Khó giữ nhân lực ở lại lâu dài
- Cần đào tạo liên tục về bảo quản và cấp phát
- Nhân viên y tế thôn bản là mắt xích quan trọng
Nhân lực là rào cản khó vượt nhất, vì nó không giải quyết được bằng đầu tư một lần như xây kho hay mua tủ lạnh.
Các cách tiếp cận đang được dùng
- Cấp phát theo đợt thay vì theo đơn lẻ
- Gom nhu cầu nhiều điểm để giảm chi phí giao
- Danh mục thuốc thiết yếu rút gọn cho tuyến cơ sở
- Hỗ trợ từ tuyến trên về chuyên môn
- Ứng dụng công nghệ để theo dõi tồn kho
- Chính sách khuyến khích cung ứng tới vùng khó
Danh mục rút gọn là cách thực tế: tập trung vào những thuốc giải quyết phần lớn nhu cầu thay vì cố có đủ mọi thứ.
Thuốc thiết yếu cho tuyến cơ sở
- Tập trung vào các bệnh phổ biến trong cộng đồng
- Ưu tiên dạng bào chế dễ bảo quản
- Ưu tiên thuốc có hạn dùng dài
- Bao gồm thuốc cấp cứu cơ bản
- Kèm hướng dẫn sử dụng rõ ràng cho nhân viên
Ưu tiên dạng dễ bảo quản là quyết định thực tế: một thuốc tốt hơn về lý thuyết nhưng cần chuỗi lạnh có thể kém hữu dụng hơn ở nơi không giữ được lạnh.
Vai trò của các chương trình y tế
- Một số chương trình có hệ thống cung ứng riêng
- Tiêm chủng mở rộng có chuỗi lạnh riêng
- Các chương trình bệnh truyền nhiễm có kênh phân phối riêng
- Giúp bảo đảm nguồn cung cho các ưu tiên y tế công
- Nhưng cũng tạo ra nhiều hệ thống song song
Nhiều hệ thống song song vừa là lợi thế về mặt chuyên biệt vừa là vấn đề về mặt hiệu quả, và việc tích hợp chúng luôn là chủ đề được bàn.
Rủi ro của khoảng trống
- Nơi hệ thống chính thức yếu thì kênh không chính thức xuất hiện
- Thuốc bán ở chợ hoặc qua người bán rong
- Không bảo đảm nguồn gốc và bảo quản
- Không có tư vấn chuyên môn
- Là môi trường cho hàng giả
Khoảng trống trong hệ thống chính thức không để lại chỗ trống mà luôn được lấp bằng thứ gì đó, và thứ đó thường kém an toàn hơn.
Điều người dân nên biết
- Mua thuốc ở cơ sở được cấp phép
- Trạm y tế xã là nơi có thể hỏi và được hướng dẫn
- Kiểm bao bì và hạn dùng khi nhận thuốc
- Không mua thuốc từ người bán rong
- Báo với trạm y tế nếu nghi ngờ thuốc có vấn đề
Trạm y tế xã là nguồn tư vấn gần nhất và đáng tin ở nhiều địa bàn. Hỏi ở đó trước khi mua từ nguồn không rõ là thói quen đáng có, nhất là khi người bán đưa ra những lời hứa quá tốt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vùng xa khó có đủ thuốc?
Vì quy mô nhu cầu nhỏ trong khi chi phí vận chuyển cao, nên về mặt kinh tế thuần tuý thì không hấp dẫn. Cộng thêm khó khăn về hạ tầng và về nhân lực chuyên môn.
Chuỗi lạnh ở vùng xa xử lý thế nào?
Bằng tủ lạnh có phương án dự phòng điện, hộp giữ lạnh cho chặng cuối và lịch cấp phát theo đợt. Đây vẫn là mắt xích khó nhất trong hệ thống.
Trạm y tế xã có vai trò gì trong việc này?
Là điểm cuối của chuỗi phân phối công, nơi lưu trữ và cấp phát thuốc cho người dân trong địa bàn, đồng thời là nơi thực hiện tiêm chủng và các chương trình y tế.
Làm sao biết thuốc mua ở nơi xa có bảo đảm không?
Mua ở cơ sở được cấp phép và có dược sĩ phụ trách. Kiểm tra bao bì, hạn dùng và yêu cầu hoá đơn. Nếu nghi ngờ thì hỏi trạm y tế địa phương.