Có một nhóm sản phẩm mà việc hỏng không để lại dấu vết nào nhìn thấy được. Một lọ vắc xin đã bị đông đá và một lọ còn nguyên vẹn trông giống hệt nhau. Chính đặc điểm này làm cho chuỗi lạnh trở thành phần được kiểm soát nghiêm ngặt nhất trong khâu phân phối.
Những sản phẩm cần chuỗi lạnh
- Vắc xin
- Nhiều thuốc sinh học
- Insulin và một số hormone
- Một số thuốc nhỏ mắt và sinh phẩm
- Máu và chế phẩm máu
- Một số thuốc sau khi pha
Điểm chung của nhóm này là cấu trúc phân tử phức tạp và dễ bị phá vỡ bởi nhiệt độ, khác với các phân tử hoá dược nhỏ và bền hơn.
Vì sao nhiệt độ làm hỏng
- Nhiệt độ cao làm biến tính protein
- Đông đá tạo tinh thể đá phá vỡ cấu trúc
- Cả hai đều không hồi phục được
- Sản phẩm mất hoạt tính nhưng không đổi hình dạng
- Một số loại có dấu hiệu nhìn thấy nhưng không phải tất cả
Nhiều người chỉ lo chuyện nóng mà quên chuyện lạnh quá. Với vắc xin, đông đá là rủi ro nghiêm trọng không kém.
Chuỗi lạnh gồm những chặng nào
- Kho lạnh tại nhà máy
- Vận chuyển từ nhà máy tới nơi tập kết
- Kho lạnh của nhà phân phối
- Vận chuyển tới cơ sở y tế hoặc nhà thuốc
- Bảo quản tại cơ sở
- Vận chuyển tới điểm sử dụng
- Bảo quản trước khi dùng
Chuỗi chỉ mạnh bằng mắt xích yếu nhất. Một chặng vận chuyển ngắn không được kiểm soát có thể làm hỏng cả lô đã qua mọi chặng khác.
Thiết bị ghi nhiệt độ
- Đi kèm lô hàng suốt hành trình
- Ghi nhiệt độ theo chu kỳ liên tục
- Dữ liệu được đọc khi nhận hàng
- Có loại chỉ thị cảnh báo khi đã vượt ngưỡng
- Không có thiết bị này thì không biết gì về hành trình
Đây là lý do hàng xách tay không thể tin được về chất lượng: không ai biết nó đã nằm trong cốp xe bao lâu.
Đóng gói cách nhiệt
- Thùng cách nhiệt với vật liệu giữ nhiệt
- Đá gel hoặc vật liệu chuyển pha
- Bố trí sao cho sản phẩm không chạm trực tiếp nguồn lạnh
- Cấu hình đóng gói phải được thẩm định trước
- Thời gian giữ nhiệt có giới hạn
Việc để sản phẩm chạm trực tiếp vào đá gel là nguyên nhân gây đông đá rất phổ biến, và nó đến từ đóng gói sai chứ không từ thiết bị lỗi.
Những điểm dễ đứt chuỗi
- Thời gian chờ bốc dỡ ngoài trời
- Chuyển tải giữa các phương tiện
- Thời gian chờ thông quan
- Mất điện ở kho
- Cửa tủ lạnh mở quá lâu
- Chặng cuối tới các điểm ở xa
Chặng cuối thường là chặng yếu nhất vì nó ít được đầu tư nhất, trong khi nó là chặng ngay trước khi thuốc tới người dùng.
Bảo quản tại cơ sở y tế
- Tủ lạnh chuyên dụng cho vắc xin và thuốc sinh học
- Không dùng chung với thực phẩm
- Theo dõi nhiệt độ hai lần mỗi ngày hoặc liên tục bằng thiết bị
- Ghi chép nhiệt độ vào sổ theo dõi
- Không để hàng ở cánh cửa tủ
- Có phương án dự phòng khi mất điện
Cánh cửa tủ lạnh là vị trí có nhiệt độ dao động nhiều nhất, nên nó không phải chỗ để thuốc dù trông tiện.
Xử lý khi nghi ngờ đứt chuỗi
- Cách ly ngay lô hàng nghi ngờ
- Dán nhãn không sử dụng
- Ghi nhận chi tiết về thời gian và nhiệt độ
- Đánh giá theo hướng dẫn của nhà sản xuất
- Không tự quyết định là vẫn dùng được
- Báo cáo theo quy trình
Cám dỗ lớn nhất trong tình huống này là nghĩ chắc không sao đâu. Nhưng với vắc xin, một lô đã hỏng vẫn tiêm được và người tiêm sẽ không có miễn dịch mà không ai biết.
Hệ quả của việc dùng sản phẩm đã hỏng
- Vắc xin mất hiệu lực nhưng người tiêm tưởng đã được bảo vệ
- Thuốc sinh học không cho tác dụng điều trị
- Insulin mất hoạt tính gây mất kiểm soát đường huyết
- Không có dấu hiệu nào báo cho người dùng biết
- Hậu quả xuất hiện muộn và khó truy nguyên nhân
Điểm nguy hiểm nhất là sự yên tâm sai: người bệnh tin rằng mình đã được điều trị hoặc đã được bảo vệ, trong khi thực tế không phải vậy.
Người dùng nên làm gì
- Mua thuốc cần lạnh ở cơ sở có tủ bảo quản chuyên dụng
- Hỏi về cách bảo quản khi mang về
- Dùng túi giữ lạnh nếu quãng đường xa
- Không để thuốc tiếp xúc trực tiếp với đá
- Để ngăn mát, không để ngăn đá và không để ở cánh cửa
- Hỏi dược sĩ nếu nghi ngờ thuốc đã bị ảnh hưởng
Với insulin và các thuốc tiêm tại nhà, việc hỏi kỹ cách bảo quản ngay khi mua là điều nên làm, vì đây là nhóm mà người bệnh tự quản lý trong thời gian dài.
Khi đi xa hoặc đi du lịch
- Hỏi trước về cách đóng gói phù hợp
- Mang theo trong hành lý xách tay, không ký gửi
- Khoang hành lý ký gửi có thể rất lạnh
- Mang theo đơn thuốc để giải thích khi cần
- Tìm hiểu trước nơi có thể bảo quản tại điểm đến
Hành lý ký gửi là chỗ nguy hiểm cho thuốc cần lạnh vì nhiệt độ ở khoang hàng có thể xuống dưới mức đông. Đây là chi tiết rất hay bị bỏ qua khi lên kế hoạch đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Vắc xin bị đông đá có dùng được không?
Nhiều loại vắc xin hỏng khi bị đông đá và không dùng được nữa, dù nhìn bên ngoài có thể không thấy gì. Đây là lý do việc để hàng chạm thành tủ lạnh hoặc sát nguồn lạnh bị cấm.
Làm sao biết một lô đã bị đứt chuỗi lạnh?
Bằng dữ liệu từ thiết bị ghi nhiệt độ đi kèm lô hàng. Không có thiết bị đó thì không có cách nào biết, và đây là rủi ro chính của hàng ngoài luồng.
Thuốc cần lạnh mua về nhà thì bảo quản thế nào?
Để ngăn mát tủ lạnh, không để ngăn đá và không để ở cánh cửa vì nhiệt độ ở đó dao động nhiều. Đọc kỹ hướng dẫn và hỏi dược sĩ nếu không chắc.
Mang thuốc cần lạnh đi xa thì làm sao?
Hỏi dược sĩ về cách đóng gói phù hợp. Thường dùng túi giữ lạnh với đá gel, nhưng phải tránh để thuốc tiếp xúc trực tiếp với đá vì có thể gây đông.