Khi nói về thuốc kém chất lượng, người ta thường nghĩ tới nhà máy. Nhưng một phần đáng kể trở nên kém chất lượng sau khi đã rời nhà máy, và mắt xích cuối cùng trong chuỗi đó chính là tủ thuốc trong nhà người dùng.
Ba yếu tố làm hỏng thuốc
- Nhiệt độ cao đẩy nhanh quá trình phân huỷ hoạt chất
- Độ ẩm ảnh hưởng tới viên nén, viên nang và bột
- Ánh sáng phá huỷ một số hoạt chất nhạy sáng
- Ba yếu tố này thường đi cùng nhau
- Tác động tích luỹ theo thời gian
Tác động tích luỹ nghĩa là không có ngưỡng rõ ràng: mỗi giờ ở điều kiện bất lợi đều làm giảm một chút chất lượng còn lại.
Vì sao hạn dùng gắn với điều kiện bảo quản
- Hạn dùng được xác định qua nghiên cứu độ ổn định
- Nghiên cứu đó thực hiện ở điều kiện quy định
- Bảo quản khác điều kiện đó thì hạn không còn đúng
- Thuốc có thể hỏng trước hạn in trên hộp
- Đây là lý do dòng chữ về bảo quản trên nhãn không phải gợi ý
Một hộp thuốc còn hạn sáu tháng nhưng đã nằm hai tuần trong xe dưới nắng thì con số sáu tháng không còn ý nghĩa gì.
Những chỗ để thuốc tệ nhất trong nhà
- Nhà tắm, do độ ẩm cao và nhiệt độ dao động
- Bếp, do nhiệt và hơi nước
- Cạnh cửa sổ có nắng chiếu
- Trên nóc tủ lạnh, nơi toả nhiệt
- Trong xe ô tô hoặc cốp xe máy
- Túi xách mang theo cả ngày ngoài trời
Nhà tắm đứng đầu danh sách vì nó vừa là chỗ tệ nhất vừa là chỗ được dùng phổ biến nhất, do tủ thuốc thường được đặt ở đó.
Chỗ để thuốc hợp lý
- Nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp
- Nhiệt độ ổn định, không dao động nhiều
- Trong hộp hoặc ngăn kéo có nắp
- Xa tầm với của trẻ em
- Thuốc cần lạnh để ngăn mát tủ lạnh
- Không để ngăn đá và không để ở cánh tủ
Cánh cửa tủ lạnh là nơi nhiệt độ dao động nhiều nhất mỗi lần mở cửa, nên nó không phải chỗ để thuốc dù trông tiện.
Giữ trong bao bì gốc
- Bao bì được thiết kế để bảo vệ sản phẩm
- Vỉ nhôm chống ẩm và chống ánh sáng
- Lọ màu nâu chống ánh sáng
- Gói hút ẩm trong lọ có vai trò thật, không nên bỏ
- Đổ chung nhiều loại vào một lọ là mất cả bảo vệ lẫn thông tin
Gói hút ẩm nhỏ trong lọ thuốc hay bị vứt đi vì tưởng là rác. Nó là một phần của hệ thống bảo vệ sản phẩm.
Về hộp chia thuốc theo ngày
- Rất hữu ích cho người dùng nhiều loại
- Nhưng thuốc bị tách khỏi bao bì bảo vệ
- Nên chỉ chia cho vài ngày, không chia cả tháng
- Để hộp ở nơi khô ráo
- Không chia các thuốc nhạy ẩm nếu không cần
- Hỏi dược sĩ nếu không chắc thuốc nào chia được
Đây là đánh đổi giữa việc uống đúng và việc bảo quản tốt. Chia cho một tuần thường là mức cân bằng hợp lý.
Hạn dùng sau khi mở
- Nhiều dạng có hạn riêng sau khi mở nắp
- Thuốc nhỏ mắt thường có hạn rất ngắn sau mở
- Siro và hỗn dịch cũng vậy
- Thuốc bột pha có hạn tính bằng ngày
- Ghi ngày mở lên hộp để nhớ
- Thông tin nằm trong tờ hướng dẫn
Một lọ thuốc nhỏ mắt đã mở nhiều tháng không còn an toàn dù hạn trên hộp vẫn còn cả năm, và đây là chỗ hay bị bỏ qua nhất.
Dấu hiệu thuốc có thể đã hỏng
- Viên đổi màu hoặc có đốm
- Viên dính vào nhau hoặc mềm bất thường
- Bột bị vón cục
- Dung dịch đục, có cặn hoặc tách lớp
- Có mùi lạ
- Kem hoặc mỡ bị tách dầu
Có dấu hiệu thì chắc chắn không dùng. Nhưng không có dấu hiệu cũng không bảo đảm là còn tốt, và đây là giới hạn cần nhớ.
Khi đi xa
- Mang trong hành lý xách tay, không ký gửi
- Khoang hành lý ký gửi có thể rất lạnh
- Không để trong xe khi dừng nghỉ
- Dùng túi giữ lạnh cho thuốc cần bảo quản lạnh
- Mang theo đơn thuốc
- Tính dư một chút phòng trường hợp kéo dài chuyến đi
Với insulin và các thuốc tiêm tại nhà, việc chuẩn bị cho chuyến đi nên được hỏi dược sĩ từ trước chứ không tự xoay sở.
Kiểm tra tủ thuốc định kỳ
- Mỗi vài tháng một lần
- Loại bỏ thuốc hết hạn
- Loại bỏ thuốc không còn dùng
- Loại bỏ thuốc mất nhãn hoặc không rõ là gì
- Kiểm tra điều kiện nơi để
- Cập nhật danh sách thuốc đang dùng
Thuốc không rõ là gì nên bỏ ngay không cần suy nghĩ, vì rủi ro dùng nhầm lớn hơn nhiều so với giá trị của mấy viên thuốc đó.
Điều đáng nhớ nhất
- Cả chuỗi kiểm soát phía trước có thể bị vô hiệu ở khâu cuối
- Khâu cuối là nhà của chính người dùng
- Đây là phần duy nhất người dùng kiểm soát hoàn toàn
- Đọc dòng bảo quản trên nhãn mất mười giây
- Đổi chỗ để thuốc mất năm phút
Hàng chục lớp kiểm soát từ nhà máy tới quầy thuốc có thể bị xoá sạch bởi hai tuần trên táp lô xe. Đó là mắt xích mà không quy định nào với tới được, và nó hoàn toàn nằm trong tay người dùng.
Câu hỏi thường gặp
Để thuốc trong nhà tắm có sao không?
Không nên. Nhà tắm là nơi có độ ẩm cao và dao động nhiệt độ lớn, hai yếu tố bất lợi nhất cho phần lớn dạng bào chế. Đây là chỗ để thuốc phổ biến nhất và cũng là chỗ tệ nhất.
Thuốc để trong xe có bị hỏng không?
Rất có thể. Nhiệt độ trong xe đóng kín dưới nắng có thể vượt xa ngưỡng ghi trên nhãn chỉ trong vài chục phút, và nó vượt cả ngưỡng bảo quản của hầu hết thuốc.
Có nhìn ra được thuốc đã hỏng không?
Đôi khi có dấu hiệu như đổi màu, đổi mùi hoặc viên dính vào nhau, nhưng phần lớn trường hợp thì không. Vì thế việc bảo quản đúng quan trọng hơn việc kiểm tra sau.
Hạn dùng sau khi mở nắp tính thế nào?
Nhiều dạng thuốc có hạn riêng sau khi mở, ngắn hơn hạn in trên hộp. Thông tin này nằm trong tờ hướng dẫn. Nên ghi ngày mở lên hộp để nhớ.