Trong một nhà máy dược, có một bộ phận có quyền chặn cả một lô sản xuất đã hoàn tất, dù lô đó tiêu tốn nhiều ngày công và nguyên liệu. Đó là phòng kiểm nghiệm. Sự tồn tại của quyền lực đó, và việc bộ phận này độc lập với sản xuất, là nguyên tắc nền của toàn ngành.
Vai trò và vị trí tổ chức
- Kiểm nghiệm nguyên liệu đầu vào
- Kiểm soát trong quá trình sản xuất
- Kiểm nghiệm thành phẩm trước xuất xưởng
- Theo dõi độ ổn định của sản phẩm theo thời gian
- Độc lập với bộ phận sản xuất về mặt tổ chức
Tính độc lập là điểm cốt lõi. Nếu người chịu trách nhiệm về sản lượng cũng là người quyết định lô có đạt hay không thì xung đột lợi ích là điều khó tránh.
Định tính và định lượng
- Định tính xác nhận đúng là hoạt chất cần có
- Định lượng xác nhận hàm lượng nằm trong khoảng cho phép
- Thường dùng các kỹ thuật sắc ký và quang phổ
- Phương pháp phân tích phải được thẩm định trước khi dùng
- So sánh với chất chuẩn đối chiếu
Chất chuẩn đối chiếu là vật tham chiếu bắt buộc, và việc bảo quản cũng như theo dõi hạn dùng của nó cũng có quy định riêng.
Độ đồng đều
- Kiểm khối lượng từng viên trong một mẫu
- Kiểm hàm lượng hoạt chất từng đơn vị
- Phát hiện vấn đề ở khâu trộn hoặc khâu dập
- Đặc biệt quan trọng với thuốc hàm lượng thấp
Với thuốc có hàm lượng hoạt chất rất nhỏ, chỉ một chút phân bố không đều cũng làm chênh lệch lớn giữa các viên.
Thử độ hoà tan
- Mô phỏng việc viên thuốc rã và giải phóng hoạt chất
- Thực hiện trong môi trường và điều kiện quy định
- Đo lượng hoạt chất được giải phóng theo thời gian
- Phải đạt mức quy định trong thời gian quy định
- Với thuốc giải phóng kéo dài thì có nhiều mốc thời gian
Đây là phép thử gần nhất với việc dự đoán thuốc sẽ hoạt động thế nào trong cơ thể, và cũng là phép thử hay được nhắc khi nói về chất lượng thuốc.
Kiểm tạp chất
- Tạp chất có thể đến từ quá trình tổng hợp hoạt chất
- Hoặc phát sinh do phân huỷ theo thời gian
- Một số tạp chất có thể gây hại nên có giới hạn nghiêm ngặt
- Kiểm cả dung môi tồn dư từ quá trình sản xuất
- Kiểm giới hạn kim loại nặng
Nhiều đợt thu hồi thuốc trên thế giới bắt nguồn từ việc phát hiện một tạp chất vượt giới hạn, chứ không phải từ việc hoạt chất sai.
Kiểm nghiệm vi sinh
- Giới hạn vi sinh vật với các dạng không vô trùng
- Thử vô trùng với thuốc tiêm và thuốc nhỏ mắt
- Thử nội độc tố với thuốc tiêm
- Cũng giám sát môi trường sản xuất
- Yêu cầu khắt khe hơn nhiều với sản phẩm vô trùng
Giám sát môi trường nghĩa là lấy mẫu không khí và bề mặt trong khu sản xuất định kỳ, chứ không chỉ kiểm sản phẩm.
Nghiên cứu độ ổn định
- Bảo quản mẫu trong điều kiện quy định về nhiệt độ và độ ẩm
- Kiểm nghiệm lại tại các mốc thời gian
- Theo dõi hàm lượng, tạp chất, cảm quan, độ hoà tan
- Có cả nghiên cứu ở điều kiện khắc nghiệt để dự đoán nhanh
- Kết quả dùng để xác định hạn dùng và điều kiện bảo quản
Dòng chữ bảo quản dưới ba mươi độ trên hộp thuốc không phải là lời khuyên chung chung. Nó là kết luận rút ra từ nghiên cứu độ ổn định của chính sản phẩm đó.
Vì sao điều kiện bảo quản quan trọng
- Hạn dùng chỉ đúng khi bảo quản theo điều kiện ghi trên nhãn
- Nhiệt độ cao đẩy nhanh quá trình phân huỷ
- Độ ẩm ảnh hưởng tới nhiều dạng bào chế
- Ánh sáng làm hỏng một số hoạt chất
- Thuốc để trong xe hoặc gần bếp là tình huống rất bất lợi
Đây là chỗ mà người dùng cuối có thể vô tình phá hỏng toàn bộ công sức kiểm soát chất lượng phía trước.
Quyết định xuất xưởng
- Rà soát toàn bộ hồ sơ lô
- Đối chiếu kết quả kiểm nghiệm với tiêu chuẩn
- Xem xét các sai lệch đã xảy ra trong quá trình và cách xử lý
- Người có thẩm quyền ký duyệt
- Không đạt thì lô bị giữ lại hoặc huỷ
Quyết định xuất xưởng không chỉ dựa vào kết quả kiểm nghiệm cuối mà dựa vào cả quá trình. Một lô có kết quả đạt nhưng quá trình có sai lệch chưa giải thích được vẫn có thể bị giữ.
Mẫu lưu và khiếu nại
- Mỗi lô được giữ lại một lượng mẫu
- Bảo quản trong điều kiện quy định
- Lưu lâu hơn hạn dùng của sản phẩm
- Khi có khiếu nại thì kiểm tra lại mẫu lưu
- Kết quả giúp xác định vấn đề nằm ở sản xuất hay ở khâu sau
Nếu mẫu lưu vẫn đạt trong khi sản phẩm ngoài thị trường có vấn đề, hướng điều tra sẽ chuyển sang khâu bảo quản và phân phối.
Kiểm nghiệm bên ngoài nhà máy
- Cơ quan quản lý lấy mẫu trên thị trường để kiểm tra
- Hệ thống kiểm nghiệm nhà nước thực hiện
- Kết quả không đạt dẫn tới thu hồi và xử lý
- Thông tin thu hồi được công bố
- Đây là lớp giám sát độc lập với nhà sản xuất
Hai lớp kiểm soát này bổ sung cho nhau: nhà sản xuất tự kiểm trước khi bán, cơ quan quản lý kiểm lại sau khi đã lưu hành. Không lớp nào thay thế được lớp kia.
Câu hỏi thường gặp
Hạn dùng của thuốc được xác định thế nào?
Bằng nghiên cứu độ ổn định: thuốc được bảo quản trong điều kiện quy định và kiểm nghiệm lại theo các mốc thời gian. Hạn dùng được đặt ở mức mà thuốc còn đạt các chỉ tiêu chất lượng.
Vì sao thử độ hoà tan lại quan trọng?
Vì viên thuốc phải rã và giải phóng hoạt chất thì hoạt chất mới được hấp thu. Một viên đủ hàm lượng nhưng không hoà tan đúng cách thì vẫn không cho tác dụng như mong đợi.
Phòng kiểm nghiệm có quyền dừng một lô không?
Có. Lô không đạt chỉ tiêu thì không được xuất xưởng. Đây là lý do bộ phận này phải độc lập với bộ phận sản xuất về mặt tổ chức.
Tạp chất trong thuốc là gì?
Là các chất không mong muốn phát sinh từ quá trình tổng hợp hoặc từ sự phân huỷ theo thời gian. Chúng được kiểm soát ở các giới hạn quy định vì một số tạp chất có thể gây hại.