Quản lý giá thuốc là bài toán mà mọi nước đều phải xử lý, vì đây là mặt hàng mà người mua không thể tự đánh giá và thường không có lựa chọn không mua. Nhưng cách xử lý không phải là áp một mức giá cứng, mà là dùng nhiều công cụ cùng lúc, mỗi công cụ nhắm vào một khâu.
Vì sao thuốc cần quản lý giá
- Người mua không đánh giá được chất lượng nên không so sánh được
- Người quyết định dùng thuốc thường không phải người trả tiền
- Nhu cầu ít co giãn theo giá vì bệnh vẫn phải chữa
- Một số thuốc chỉ có một nhà cung cấp
- Cơ chế thị trường thông thường không phát huy đầy đủ
Điểm thứ ba là đặc điểm quan trọng nhất: người bệnh không thể phản ứng với giá cao bằng cách không mua như với hàng hoá thông thường.
Kê khai giá
- Doanh nghiệp báo cáo mức giá dự kiến trước khi đưa ra thị trường
- Báo cáo khi có điều chỉnh giá
- Cơ quan quản lý rà soát tính hợp lý
- Có thể yêu cầu giải trình nếu thấy bất thường
- Là công cụ giám sát chứ không phải ấn định giá
Công cụ này tạo ra một lớp giám sát ở đầu chuỗi, trước khi giá lan ra toàn thị trường.
Niêm yết giá
- Cơ sở bán lẻ phải niêm yết giá bán
- Phải bán theo giá đã niêm yết
- Giá phải rõ ràng và dễ thấy với người mua
- Người mua có quyền biết giá trước khi quyết định
- Không bán cao hơn giá niêm yết
Đây là công cụ ở cuối chuỗi và là công cụ mà người mua có thể tự kiểm tra ngay tại quầy.
Thặng số bán lẻ
- Là phần chênh lệch giữa giá mua vào và giá bán lẻ
- Thường có quy định về mức trần
- Mức trần có thể khác nhau theo khoảng giá
- Nhằm hạn chế việc đẩy giá quá mức ở khâu bán lẻ
- Áp dụng trong một số bối cảnh nhất định
Cơ chế này thừa nhận nhà thuốc cần có biên để trang trải chi phí, nhưng đặt giới hạn để phần đó không quá lớn.
Dữ liệu giá công khai
- Giá trúng thầu được công bố
- Dữ liệu kê khai giá được công khai
- Cho phép so sánh giữa các cơ sở và các thời kỳ
- Là công cụ giám sát của xã hội
- Cũng là tham chiếu cho việc xây dựng giá kế hoạch
Minh bạch dữ liệu là công cụ rẻ nhất và hiệu quả cao, vì nó làm cho những mức giá bất thường trở nên khó tồn tại.
Tham chiếu giá quốc tế
- So sánh giá ở các nước có điều kiện tương đương
- Dùng làm cơ sở đánh giá tính hợp lý
- Cũng là công cụ trong đàm phán giá
- Cần chọn nhóm nước tham chiếu phù hợp
- Có hạn chế vì điều kiện thị trường khác nhau
Công cụ này hữu ích nhất với các thuốc phát minh có mặt ở nhiều thị trường, nơi việc so sánh còn khả thi.
Đàm phán giá
- Áp dụng với thuốc chỉ có một hoặc rất ít nhà cung cấp
- Không có cạnh tranh nên đấu thầu không phát huy tác dụng
- Thương lượng trực tiếp về giá và điều kiện
- Có thể gắn với cam kết về số lượng
- Kết quả áp dụng cho nhiều cơ sở
Với thuốc độc quyền, quy mô của bên mua là yếu tố quyết định trong đàm phán, và đó là lý do mua sắm tập trung có ý nghĩa ở nhóm này.
Vì sao không ấn định giá cho mọi thuốc
- Giá ấn định quá thấp thì doanh nghiệp ngừng cung cấp
- Dẫn tới thiếu thuốc, hậu quả nặng hơn giá cao
- Chi phí đầu vào biến động nên giá cứng nhanh lỗi thời
- Cơ quan quản lý khó có đủ thông tin về chi phí thật
- Các hệ thống thường kết hợp nhiều công cụ thay vì một
Đây là bài học lặp lại ở nhiều nơi: kiểm soát giá quá cứng thường tạo ra khan hiếm thay vì tạo ra giá rẻ.
Điều người mua có thể kiểm tra
- Giá có được niêm yết rõ ràng không
- Giá thanh toán có đúng giá niêm yết không
- Có hoá đơn hoặc chứng từ không
- So sánh với giá ở nơi khác cho cùng sản phẩm
- Tra dữ liệu giá công khai nếu cần
Yêu cầu hoá đơn là quyền của người mua và cũng là cách tạo áp lực để việc niêm yết được thực hiện nghiêm.
Khi thấy giá bất thường
- Hỏi rõ vì sao có chênh lệch
- Kiểm xem có đúng cùng sản phẩm không
- Kiểm quy cách đóng gói và số đơn vị
- Giữ hoá đơn
- Có thể phản ánh tới cơ quan chức năng
Rất nhiều trường hợp chênh lệch hoá ra là do so hai sản phẩm khác nhau về nhà sản xuất hoặc về quy cách đóng gói.
Giới hạn của các công cụ quản lý giá
- Không giải quyết được vấn đề giá cao của thuốc mới độc quyền
- Không thay thế được cạnh tranh thật sự
- Kiểm soát quá chặt có thể gây thiếu nguồn cung
- Cần cân bằng giữa kiểm soát chi phí và bảo đảm cung ứng
- Phải điều chỉnh liên tục theo thực tế
Công cụ mạnh nhất với thuốc generic vẫn là cạnh tranh giữa nhiều nhà cung cấp. Các công cụ hành chính hỗ trợ cho điều đó chứ không thay thế được nó, và đó là lý do việc có nhiều nhà sản xuất cùng làm một hoạt chất lại là điều tốt cho người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Kê khai giá là gì?
Là việc doanh nghiệp báo cáo mức giá dự kiến bán cho cơ quan quản lý trước khi đưa sản phẩm ra thị trường, và báo cáo khi có điều chỉnh. Đây là công cụ giám sát chứ không phải cơ chế ấn định giá.
Niêm yết giá có bắt buộc không?
Cơ sở bán lẻ thuốc phải niêm yết giá và bán theo giá đã niêm yết. Người mua có quyền được biết giá trước khi quyết định mua.
Nếu bị bán cao hơn giá niêm yết thì sao?
Bạn có thể yêu cầu giải thích và phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường hoặc cơ quan y tế địa phương. Giữ lại hoá đơn là bằng chứng cần thiết.
Vì sao nhà nước không ấn định giá cho tất cả thuốc?
Vì ấn định giá quá thấp có thể làm doanh nghiệp ngừng cung cấp, dẫn tới thiếu thuốc. Các hệ thống thường dùng kết hợp nhiều công cụ thay vì áp một mức giá cứng cho mọi mặt hàng.